Cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng

Trong quá trình sửa chữa và học tập về điện – điện tử, rất nhiều người gặp tình trạng mạch điện không hoạt động nhưng không biết bắt đầu kiểm tra từ đâu. Một trong những linh kiện thường gây lỗi nhất chính là diot. Hiểu đúng cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng sẽ giúp bạn nhanh chóng xác định diot còn tốt hay đã hỏng, tránh thay linh kiện sai và mất thời gian. Bài viết dưới đây được Thương Tín biên soạn chi tiết, dễ hiểu, phù hợp cho cả người mới lẫn người đã có kinh nghiệm thực hành.

Giới thiệu về diot và đồng hồ vạn năng

Trước khi đi vào các bước kiểm tra cụ thể, người đọc cần hiểu rõ hai yếu tố cốt lõi: diot là gì và đồng hồ vạn năng có vai trò như thế nào. Việc nắm được kiến thức nền tảng sẽ giúp bạn không chỉ làm đúng thao tác mà còn hiểu được kết quả đo.

Khái niệm diot và chức năng của diot trong mạch điện

Diot (diode) là một linh kiện bán dẫn cơ bản, có đặc tính cho phép dòng điện chỉ đi qua theo một chiều nhất định và ngăn không cho dòng điện đi theo chiều ngược lại. Nhờ đặc điểm này, diot đóng vai trò như một “van điện” trong mạch, giúp kiểm soát hướng di chuyển của dòng điện.

Về cấu tạo, diot gồm hai cực chính:

• Cực anode (A): cực cho dòng điện đi vào
• Cực cathode (K): cực cho dòng điện đi ra

Khi được phân cực đúng chiều (anode dương hơn cathode), diot sẽ dẫn điện. Ngược lại, nếu phân cực sai chiều, diot sẽ không cho dòng điện đi qua. Chính khả năng dẫn điện một chiều này khiến diot trở thành linh kiện không thể thiếu trong hầu hết các mạch điện và thiết bị điện tử hiện nay.

Trong thực tế, diot đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng trong mạch điện, tiêu biểu như:

• Chỉnh lưu dòng điện, chuyển đổi dòng điện xoay chiều (AC) thành dòng điện một chiều (DC)
• Ngăn dòng điện ngược, bảo vệ các linh kiện nhạy cảm như IC, transistor và tụ điện
• Ổn định và giới hạn điện áp trong một số mạch đặc thù, điển hình là mạch sử dụng diot Zener
• Phát sáng và hiển thị trạng thái hoạt động trong trường hợp diot LED

Khi diot bị hỏng, mạch điện có thể không hoạt động, hoạt động không ổn định hoặc gây ảnh hưởng dây chuyền đến các linh kiện khác. Do đó, việc kiểm tra và đánh giá tình trạng diot là bước quan trọng và không thể bỏ qua trong quá trình sửa chữa, bảo trì và lắp ráp mạch điện.

Đồng hồ vạn năng – công cụ đo lường đa năng

Đồng hồ vạn năng là thiết bị đo lường cơ bản và được sử dụng rộng rãi nhất trong lĩnh vực điện – điện tử. Với một chiếc đồng hồ vạn năng, người dùng có thể thực hiện nhiều phép đo quan trọng như điện áp, dòng điện, điện trở và đặc biệt là kiểm tra các linh kiện bán dẫn, trong đó có diot.

Nhờ tính linh hoạt và tiện dụng, đồng hồ vạn năng trở thành công cụ không thể thiếu đối với học viên nghề, kỹ thuật viên sửa chữa cũng như những người thường xuyên làm việc với mạch điện.

Hiện nay, đồng hồ vạn năng được chia thành hai loại phổ biến:

• Đồng hồ vạn năng kim: sử dụng kim chỉ thị để hiển thị kết quả đo, có cấu tạo đơn giản nhưng độ chính xác không cao và khó quan sát với người mới.
• Đồng hồ vạn năng số: hiển thị kết quả đo bằng màn hình điện tử, cho độ chính xác cao, dễ đọc và dễ thao tác.

Trong thực tế, đồng hồ vạn năng số được sử dụng phổ biến hơn nhờ khả năng hiển thị rõ ràng, giảm sai số khi đo và phù hợp với nhiều đối tượng sử dụng. Vì vậy, nội dung trong bài viết này tập trung hướng dẫn cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng số, giúp người mới dễ dàng thực hành và đạt kết quả chính xác ngay từ lần đầu.

Cấu tạo và nguyên lý hoạt động của diot

Trên thực tế, rất nhiều người khi kiểm tra diot chỉ thực hiện các thao tác đo mà không hiểu rõ bản chất hoạt động của linh kiện này. Điều đó dễ dẫn đến việc đọc sai kết quả, nhầm lẫn giữa diot còn tốt và diot đã hỏng. Việc nắm vững cấu tạo và nguyên lý hoạt động của diot sẽ giúp bạn hiểu rõ vì sao diot tốt lại cho một kết quả đo nhất định và diot hỏng sẽ biểu hiện khác thường như thế nào trên đồng hồ vạn năng.

Cấu tạo chung của diot

Về mặt cấu tạo, diot được hình thành từ hai lớp vật liệu bán dẫn khác loại:

• Lớp P: chứa nhiều lỗ trống mang điện tích dương
• Lớp N: chứa nhiều electron tự do mang điện tích âm

Khi hai lớp bán dẫn này được ghép lại với nhau, chúng tạo thành mối tiếp giáp P–N. Chính mối tiếp giáp này là yếu tố quyết định khả năng dẫn điện một chiều của diot. Ở trạng thái bình thường, mối tiếp giáp P–N tạo ra một vùng cản trở dòng điện, chỉ cho phép dòng điện đi qua khi diot được phân cực đúng chiều.

Về hình dạng bên ngoài, diot thường có một vạch màu hoặc ký hiệu đặc biệt để đánh dấu cực cathode (K). Việc nhận biết đúng cực của diot là rất quan trọng, bởi nếu đấu sai chiều hoặc đo sai cực, kết quả kiểm tra sẽ không chính xác.

Nguyên lý hoạt động của diot

Nguyên lý hoạt động của diot dựa trên trạng thái phân cực của mối tiếp giáp P–N:

• Phân cực thuận: khi cực anode được nối với điện áp dương và cực cathode nối với điện áp âm, diot cho phép dòng điện đi qua. Trong trường hợp này, diot hoạt động bình thường và đồng hồ vạn năng sẽ hiển thị một giá trị điện áp rơi nhất định.
• Phân cực nghịch: khi cực cathode được nối với điện áp dương và cực anode nối với điện áp âm, diot sẽ ngăn không cho dòng điện đi qua. Lúc này, diot không dẫn điện và đồng hồ vạn năng sẽ không hiển thị giá trị hoặc báo quá dải đo.

Nguyên lý này chính là cơ sở để thực hiện cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng:

• Diot còn tốt: chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều và chặn hoàn toàn chiều ngược lại.
• Diot bị hỏng: có thể dẫn điện theo cả hai chiều (diot bị chập) hoặc không dẫn điện ở cả hai chiều (diot bị đứt).

Khi hiểu rõ nguyên lý hoạt động này, bạn sẽ dễ dàng phân tích kết quả đo và đưa ra kết luận chính xác về tình trạng của diot, thay vì chỉ dựa vào cảm tính hoặc phán đoán chủ quan.

Quy trình kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng

Đây là nội dung mà người đọc quan tâm nhất khi tìm hiểu cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng. Quy trình dưới đây được xây dựng theo trình tự rõ ràng, thao tác đơn giản và phù hợp cho cả người mới học điện – điện tử. Chỉ cần thực hiện đúng từng bước, bạn có thể dễ dàng xác định diot còn hoạt động tốt hay đã bị hỏng.

Bước 1: Chọn chế độ đo trên đồng hồ vạn năng

Trước khi tiến hành đo, việc lựa chọn đúng chế độ đo là yếu tố quyết định độ chính xác của kết quả. Trên đồng hồ vạn năng số, bạn hãy xoay núm chọn về chế độ kiểm tra diot (thường được ký hiệu bằng hình diot). Đây là chế độ được thiết kế riêng để kiểm tra linh kiện bán dẫn.

Trong trường hợp đồng hồ không có chế độ đo diot, bạn có thể sử dụng thang đo điện trở (Ω), tuy nhiên kết quả sẽ kém chính xác hơn và cần nhiều kinh nghiệm để phân tích.

Khi thực hiện bước này, cần đặc biệt lưu ý:

• Luôn tắt hoàn toàn nguồn điện của mạch trước khi đo
• Nếu có điều kiện, nên tháo ít nhất một chân diot ra khỏi mạch để tránh ảnh hưởng từ các linh kiện khác

Việc bỏ qua các lưu ý trên có thể khiến kết quả đo sai lệch và gây nhầm lẫn khi đánh giá tình trạng diot.

Bước 2: Kết nối các đầu dò của đồng hồ với diot

Sau khi đã chọn đúng chế độ đo, bạn tiến hành kết nối các đầu dò của đồng hồ với diot theo đúng chiều phân cực thuận:

• Que đo màu đỏ chạm vào cực anode (A)
• Que đo màu đen chạm vào cực cathode (K)

Nếu diot còn tốt và được đo đúng chiều, đồng hồ vạn năng sẽ hiển thị một giá trị điện áp rơi nhất định. Đây là dấu hiệu cho thấy diot đang cho dòng điện đi qua theo chiều thuận.

Bước 3: Đọc và phân tích kết quả đo

Kết quả hiển thị trên đồng hồ vạn năng là căn cứ trực tiếp để bạn đánh giá tình trạng của diot. Tùy vào giá trị đo được, bạn có thể đưa ra kết luận như sau:

• Khoảng 0,5 đến 0,8 V: diot hoạt động bình thường (đối với diot silic)
• Giá trị rất thấp hoặc bằng 0 V: diot bị chập, không còn khả năng chặn dòng
• Không hiển thị hoặc báo OL: diot bị đứt, không dẫn điện

Những giá trị này phản ánh trực tiếp khả năng dẫn điện của diot khi được phân cực thuận. Việc đọc đúng và hiểu đúng kết quả đo sẽ giúp bạn tránh thay nhầm linh kiện.

Bước 4: Kiểm tra chế độ nghịch của diot

Sau khi đo ở chiều thuận, bạn cần tiếp tục kiểm tra diot ở chiều nghịch để có kết luận chính xác hơn. Cách thực hiện rất đơn giản, chỉ cần đổi vị trí hai que đo:

• Que đo màu đỏ chuyển sang cực cathode
• Que đo màu đen chuyển sang cực anode

Ở trạng thái này, diot còn tốt sẽ không cho dòng điện đi qua, vì vậy đồng hồ sẽ không hiển thị giá trị hoặc báo quá dải đo. Nếu đồng hồ vẫn hiển thị điện áp hoặc giá trị nào đó, điều này cho thấy diot đã bị hỏng và không còn khả năng chặn dòng điện ngược.

Các lỗi thường gặp và cách khắc phục

Mặc dù cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng không quá phức tạp, nhưng trên thực tế rất nhiều người vẫn cho ra kết quả sai. Phần lớn các lỗi không đến từ thiết bị mà xuất phát từ thao tác, cách hiểu hoặc thói quen đo kiểm chưa đúng. Dưới đây là những lỗi phổ biến nhất kèm theo hướng dẫn khắc phục chi tiết.

Đo diot khi mạch điện vẫn còn nguồn

Đo diot khi mạch điện vẫn đang cấp nguồn là một trong những lỗi nghiêm trọng nhất khi kiểm tra linh kiện. Khi mạch còn điện áp, dòng điện từ nguồn sẽ chạy qua diot và các linh kiện khác trong mạch, khiến đồng hồ vạn năng không còn đo riêng diot nữa mà đang đo tổng hợp ảnh hưởng của toàn bộ mạch. Vì vậy, giá trị hiển thị trên đồng hồ không phản ánh đúng tình trạng thực tế của diot.

Trong nhiều trường hợp, diot vẫn hoạt động bình thường nhưng do mạch còn điện, đồng hồ hiển thị giá trị bất thường, khiến người đo kết luận nhầm rằng diot đã bị hỏng. Nguy hiểm hơn, việc đo khi mạch còn điện còn có thể làm hỏng đồng hồ vạn năng hoặc gây mất an toàn cho người đo.

Biểu hiện thường gặp khi đo diot trong mạch còn nguồn:

• Giá trị hiển thị trên đồng hồ không ổn định, thay đổi liên tục
• Đồng hồ hiển thị điện áp bất thường, không đúng với giá trị đo diot thông thường
• Cùng một diot nhưng mỗi lần đo lại cho kết quả khác nhau
• Khó phân biệt diot tốt hay hỏng dựa trên kết quả đo

Những biểu hiện này dễ khiến người đo rơi vào trạng thái bối rối và đưa ra kết luận sai.

Cách khắc phục:

• Trước khi đo, cần ngắt hoàn toàn nguồn điện của mạch, bao gồm cả nguồn chính và nguồn phụ
• Đối với các mạch có tụ điện, cần xả tụ điện để loại bỏ điện áp dư còn tồn tại trong mạch
• Tránh tâm lý “đo nhanh cho xong”, hãy dành thời gian kiểm tra kỹ từng bước trước khi kết luận
• Nếu nghi ngờ mạch vẫn còn điện áp, nên kiểm tra lại bằng thang đo điện áp trước khi tiến hành đo diot

Đo diot khi vẫn còn nằm trong mạch điện

Một lỗi rất thường gặp khác khi kiểm tra diot là tiến hành đo khi diot vẫn còn nằm trong mạch điện. Trong trường hợp này, dòng điện do đồng hồ vạn năng tạo ra không chỉ đi qua riêng diot mà còn có thể đi theo nhiều nhánh khác trong mạch, đặc biệt là qua điện trở, cuộn dây, transistor hoặc các linh kiện bán dẫn khác mắc song song.

Chính sự “chia dòng” này làm cho đồng hồ hiển thị giá trị không phản ánh đúng khả năng dẫn điện thực tế của diot. Lỗi này đặc biệt dễ xảy ra khi đo ở chiều nghịch, khiến người đo nhầm tưởng rằng diot bị rò hoặc bị chập trong khi thực tế diot vẫn còn hoạt động bình thường.

Biểu hiện thường gặp khi đo diot còn trong mạch:

• Khi đo chiều nghịch, diot vẫn hiển thị giá trị, trái với nguyên lý hoạt động
• Khó xác định chính xác diot còn tốt hay đã hỏng
• Kết quả đo không giống với lý thuyết hoặc không lặp lại được
• Các diot cùng loại trong mạch cho kết quả đo khác nhau

Những biểu hiện này khiến việc chẩn đoán lỗi trở nên khó khăn và dễ dẫn đến thay nhầm linh kiện.

Cách khắc phục:

• Luôn tháo ít nhất một chân diot ra khỏi mạch trước khi tiến hành đo để đảm bảo kết quả chính xác
• Trong trường hợp không thể tháo diot, cần hiểu rõ sơ đồ mạch và xác định các linh kiện có thể gây ảnh hưởng đến kết quả đo
• Không nên kết luận diot hỏng chỉ dựa vào kết quả đo khi diot còn nằm trong mạch
• Nếu nghi ngờ, hãy tháo diot ra đo riêng hoặc so sánh với một diot khác cùng loại

Chọn sai chế độ đo trên đồng hồ vạn năng

Một trong những nguyên nhân phổ biến khiến việc kiểm tra diot cho kết quả không chính xác là chọn sai chế độ đo trên đồng hồ vạn năng. Nhiều người, đặc biệt là người mới, thường sử dụng nhầm thang đo điện trở hoặc thậm chí thang đo điện áp để kiểm tra diot, trong khi mỗi chế độ đo lại có nguyên lý hoạt động hoàn toàn khác nhau.

Ở chế độ diode test, đồng hồ vạn năng sẽ cấp một dòng điện nhỏ đi qua diot và đo điện áp rơi thuận trên linh kiện. Giá trị hiển thị phản ánh trực tiếp khả năng dẫn điện của diot, từ đó giúp xác định diot còn tốt hay đã hỏng.

Ngược lại, khi sử dụng thang đo điện trở, đồng hồ đo mức cản trở dòng điện chứ không đo điện áp rơi. Do đó, giá trị hiển thị lúc này không phản ánh đúng bản chất hoạt động của diot, đặc biệt là đối với người chưa có kinh nghiệm phân tích số liệu.

Biểu hiện thường gặp khi chọn sai chế độ đo:

• Người đo không hiểu ý nghĩa giá trị hiển thị trên màn hình, không biết đó là điện trở hay điện áp
• Nhầm lẫn giữa điện trở và điện áp rơi của diot, dẫn đến kết luận sai
• Cho rằng diot bị hỏng trong khi thực tế chỉ là đo sai chế độ
• Kết quả đo không giống với hướng dẫn hoặc tài liệu kỹ thuật

Những biểu hiện này khiến quá trình sửa chữa kéo dài và dễ thay nhầm linh kiện không cần thiết.

Cách khắc phục:

• Luôn ưu tiên sử dụng chế độ kiểm tra diot (diode test) nếu đồng hồ vạn năng có hỗ trợ, vì đây là chế độ cho kết quả trực quan và dễ phân tích nhất
• Chỉ sử dụng thang đo điện trở trong trường hợp đồng hồ không có chế độ diode test và người đo đã hiểu rõ cách đọc kết quả
• Trước khi tiến hành đo, cần kiểm tra lại núm chọn chế độ, đảm bảo đồng hồ đang ở đúng thang đo mong muốn
• Nếu kết quả đo bất thường, nên đổi lại chế độ đo để kiểm tra chéo trước khi kết luận diot hỏng

Nhầm lẫn cực anode và cathode của diot

Một lỗi rất phổ biến khi kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng là không xác định đúng cực anode và cathode. Khi đo sai chiều, đồng hồ sẽ không hiển thị giá trị hoặc hiển thị kết quả bất thường, khiến người đo dễ kết luận nhầm rằng diot đã bị hỏng. Lỗi này đặc biệt dễ xảy ra với các diot có kích thước nhỏ, diot đã cũ hoặc diot SMD, nơi ký hiệu cực không rõ ràng.

Về nguyên lý, diot chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều nhất định. Do đó, nếu đặt que đo không đúng cực, diot sẽ không dẫn điện và đồng hồ sẽ không hiển thị giá trị, dù thực tế diot vẫn còn tốt.

Biểu hiện thường gặp khi nhầm cực diot:

• Đo ở cả hai chiều nhưng không thấy giá trị hiển thị
• Kết luận nhầm rằng diot bị đứt, trong khi thực tế chỉ là đo sai chiều
• Kết quả đo không đúng với lý thuyết đã học
• Các lần đo cho kết quả không thống nhất

Những biểu hiện này dễ gây nhầm lẫn, đặc biệt với người mới chưa quen thao tác đo.

Cách khắc phục:

• Quan sát kỹ vạch đánh dấu cực cathode trên thân diot (thường là vạch trắng, bạc hoặc ký hiệu đặc biệt)
• Trong trường hợp ký hiệu không rõ, cần tra cứu datasheet của diot để xác định đúng cực
• Khi đo, luôn thực hiện đo cả chiều thuận và chiều nghịch để so sánh và đối chiếu kết quả
• Nếu vẫn chưa chắc chắn, có thể so sánh kết quả đo với một diot mới cùng loại

Tiếp xúc đầu dò không tốt khi đo diot

Khi kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng, dòng điện đo được tạo ra rất nhỏ. Vì vậy, chỉ cần đầu dò tiếp xúc không chắc chắn với chân diot thì dòng điện này sẽ bị gián đoạn, khiến đồng hồ hiển thị sai hoặc không hiển thị. Lỗi này xảy ra nhiều nhất với diot nhỏ, diot SMD hoặc diot đã sử dụng lâu ngày có chân bị oxy hóa.

Về bản chất, lúc này đồng hồ không đo được diot mà đang đo tình trạng “tiếp xúc lúc có lúc không”, nên kết quả hoàn toàn không đáng tin cậy.

Biểu hiện rất dễ gặp trong thực tế:

• Giá trị đo nhảy liên tục, không đứng yên
• Có lúc đo lên số, có lúc không hiển thị gì
• Phải giữ que đo rất lâu, chỉnh đi chỉnh lại mới thấy giá trị
• Đổi vị trí tay cầm là giá trị thay đổi ngay

Cách khắc phục đúng:

• Đảm bảo đầu dò chạm trực tiếp và chắc chắn vào phần kim loại của chân diot
• Ưu tiên sử dụng đầu dò nhọn, kẹp cá sấu hoặc nhíp đo chuyên dụng
• Nếu chân diot bị xỉn màu, cần làm sạch nhẹ trước khi đo
• Không thay đổi vị trí đầu dò trong lúc đang đọc kết quả

Chạm tay trực tiếp vào chân diot khi đo

Rất nhiều người không để ý rằng cơ thể người có điện trở. Khi bạn chạm tay trực tiếp vào chân diot trong lúc đo, cơ thể bạn vô tình trở thành một phần của mạch điện đo. Điều này làm thay đổi dòng đo của đồng hồ, đặc biệt khi đo ở thang điện trở hoặc với diot nhạy.

Biểu hiện thường gặp:

• Giá trị đo thay đổi ngay khi tay chạm vào linh kiện
• Nhấc tay ra thì kết quả khác, chạm lại thì kết quả lại đổi
• Đo nhiều lần nhưng không lần nào giống lần nào

Cách khắc phục đúng:

• Tuyệt đối không chạm tay trực tiếp vào chân diot
• Chỉ cầm vào phần cách điện của que đo
• Sử dụng nhíp hoặc kẹp để giữ diot khi cần
• Đặt diot cố định trên mặt bàn cách điện trước khi đo

Không có diot chuẩn để so sánh

Một sai lầm rất phổ biến là chỉ đo một lần rồi kết luận ngay. Trong thực tế, không phải diot nào cũng cho cùng một giá trị điện áp rơi, ngay cả khi chúng đều còn tốt. Nếu không có mẫu chuẩn để so sánh, người đo rất dễ rơi vào trạng thái “không biết kết quả này là bình thường hay bất thường”.

Biểu hiện thường gặp:

• Đo lên giá trị nhưng không chắc đó là tốt hay hỏng
• Phân vân giữa diot còn dùng được và diot hỏng nhẹ
• Không dám quyết định thay hay giữ linh kiện

Cách khắc phục đúng:

• Chuẩn bị một diot mới cùng loại để làm mẫu so sánh
• Đo cả chiều thuận và chiều nghịch trên hai diot
• So sánh mức độ hiển thị và độ ổn định của giá trị
• Kết hợp quan sát bên ngoài: nứt, cháy, biến màu, mùi khét

Câu hỏi thường gặp – FAQ

Diot đo lên 0 có phải đã hỏng không?

Có. Đây là dấu hiệu diot bị chập và không còn chức năng chặn dòng.

Đo diot không lên gì có chắc là diot hỏng không?

Chưa chắc. Bạn cần kiểm tra lại chiều đo, chế độ đo và đảm bảo diot không còn nằm trong mạch.

Có thể kiểm tra diot khi mạch đang hoạt động không?

Không nên. Việc này vừa cho kết quả sai vừa có nguy cơ gây hỏng đồng hồ và mất an toàn.

Qua những hướng dẫn chi tiết trên, có thể thấy rằng cách kiểm tra diot bằng đồng hồ vạn năng không hề phức tạp nếu bạn nắm rõ nguyên lý và thực hiện đúng quy trình. Chỉ với một chiếc đồng hồ vạn năng thông dụng, bạn hoàn toàn có thể tự kiểm tra, đánh giá tình trạng diot, từ đó xác định chính xác nguyên nhân hư hỏng trong mạch điện.

Thương Tín hy vọng bài viết này giúp bạn tự tin hơn trong quá trình học tập, sửa chữa và bảo trì thiết bị điện – điện tử. Nếu bạn đang cần tư vấn thêm về kỹ thuật, lựa chọn linh kiện hoặc thiết bị đo phù hợp, đừng ngần ngại liên hệ với Thương Tín để được hỗ trợ nhanh chóng và chính xác nhất.

Liên hệ Thương Tín ngay hôm nay để được tư vấn kỹ thuật và giải pháp phù hợp cho nhu cầu của bạn.